آن‌ها فقط عکس گرفتند: عکاسی و خشونت مرزها

چارلز هِلِر و لورنزو پزانی
ترجمه: حسین نیکزاد آملی

۱. تصویر شناسایی قایق رهاشده تا مرگ، ثبت شده توسط یک گشت هوایی فرانسه.

از آغازِ آنچه «بحران مهاجرت» مدیترانه نام گرفته، رسانه‌های بین‌المللی غرق در تصاویر قایق‌های مملو از جمعیتی گشته‌اند که از مرزهای آبی اتحادیه‌ی اروپا می‌گذرند. این تصاویر، که عمدتاً محصول آژانس‌های دولتی یا روزنامه‌نگاران وابسته هستند، مدام در گردش‌اند و دست‌به‌دست می‌شوند، اما اغلب به بافتار اولیه‌ی تولیدشان هیچ ارجاعی ندارند. آن‌ها‌ــ‌آن‌گونه که هیتو اشتایل توصیف می‌کند‌ــ‌به «تصاویری سیال» (Floating Images) بدل گشته‌اند که از مقاله‌ای به مقاله‌ای دیگر سرگردان‌اند و همانند همان سوژه‌های مهاجری که به‌ تصویر می‌کشند، دائماً پراکنده می‌شوند (اشتایل، ۲۰۱۳:۱۷۱). این تصاویر، طی دست‌به‌دست‌شدن‌های بی‌پایان، حس هجوم را، که پژوهشگران به‌مثابه‌ی یک اسطوره واسازی کرده‌اند، تقویت می‌کنند (دو هاس، ۲۰۰۸).۱

اما تصاویر رهگیری مهاجران در دریا، درون رژیمی دووجهی از رؤیت‌(نا)پذیری عمل می‌کنند، رژیمی که متأثر از مرزهای دریایی اتحادیه‌ی اروپاست و به‌همان‌اندازه که آشکار می‌سازد، پنهان می‌دارد (دو جنوا، ۲۰۱۳). آنچه نمایش «حراست» از مرز پنهان می‌دارد، درواقع تولید غیرقانونی‌بودن است که سیاست‌های حذف و طرد آن را میسر می‌سازد، مسئله‌ای که بدون آن، مهاجران، در وهله‌ی اول، به شیوه‌های مخفیانه‌ی عبور از مرزها متوسل نمی‌شوند. این نمایش، همچنین، نقض حقوق مهاجران در دریا را از انظار عمومی می‌پوشاند. به‌وجودآمدن تصاویری که نمایانگر خشونت مرزها هستند دولت‌ها را به این صرافت می‌اندازد تا آن‌ها را نامرئی سازند.

این مسئله‌ به آنچه به «قایق رهاشده تا مرگ» مشهور شده، مربوط می‌شد که به‌اتفاق سازمان‌های مردم‌نهاد، به‌هدایت GISTI و FIDH، به تحقیق درباره‌ی آن پرداختیم. در مارس ۲۰۱۱، در بحبوحه‌ی مداخله‌ی نظامی ناتو در لیبی، ۷۲ مهاجر متواری از لیبی در بخش مرکزی دریای مدیترانه، به‌رغم تمام سیگنال‌های درخواست کمکی که به تمامی شناوران ناوبری در این منطقه می‌فرستادند و همچنین مواجهات متعددی که با هواپیماهای نظامی و یک کشتی جنگی داشتند، به ‌حال خود رها شدند تا ۱۵ روز بر آ‌‌ب‌های مدیترانه سرگردان بمانند.۲ بی‌میلی تمام بازیگران این کارزار به نجات جان این مسافران سرگردان، مرگ تدریجی ۶۳ نفر از آن‌ها را رقم زد. عکس‌های بسیاری طی لحظات مختلف این رخداد تراژیک ثبت گردید، اما تنها یکی از آن‌ها دردسترس عموم قرار گرفته است. این عکس که یک هواپیمای نظارتی فرانسوی در اولین روز سفر این مهاجران (تصویر ۱) ثبت کرده، در تحقیقات شورای اروپا (هیئت پارلمانی شورای اروپا) در سال ۲۰۱۲ افشا شده است. عکس‌های دیگر بسیاری همچنان خارج از دسترس عموم باقی مانده‌اند و دل‌مشغولی‌مان را برای این تحقیق استمرار بخشیده‌اند. نُه نجات‌یافته‌ی این حادثه در مصاحبه‌های خود شرح داده‌اند که هلی‌کوپتری نظامی در پایان اولین‌روز سفرشان، بیش از دو مرتبه، آن‌ها را به‌ این‌طرف و آن‌طرف برد، و پیش از آنکه در دل تاریکی شب محو شود، خدمه‌ی نظامی‌اش از دست‌تکان‌‌دادن‌ها، زاری و التماس آن‌ها برای کمک عکاسی کردند. برخلاف آنچه پناه‌جویان بدان امید بسته بودند، هیچ‌گاه عملیات نجاتی پس از این مشاهدات ترتیب داده نشد. پس از ۱۰ روز سرگردانی روی آب‌ها، آنگاه که نزدیک به نیمی از مسافران جان خود را از دست داده بودند، یک کشتی جنگی نظامی خود را به فاصله‌ی ۱۰ متری آن‌ها رساند. دِن هایلی گِبری، یکی از نجات‌یافتگان این حادثه، این مواجهه را به یاد می‌آورد: «ما آن‌ها را تماشا می‌کردیم و آن‌ها ما را. به آن‌ها اجساد را نشان دادیم، کودکان را، از آب دریا نوشیدیم، زاری ‌کردیم. افراد حاضر بر عرشه‌ی آن کشتی تنها از ما عکس گرفتند، همین!»۳ خدمه‌ی آن کشتی نظامی‌ــ‌که تا به امروز هویتشان کشف نشده‌ــ‌باوجود آگاهی کامل از سرنوشتی که در انتظار پناه‌جویان بود، به آن‌ها کمک نکردند و این‌چنین، آن‌ها را کشتند بی‌آنکه حتی لمسشان کنند.

ما اغلب رابطه‌ی میان عمل عکاسی و عمل یاری‌نرساندن (non-assistance) را مورد تأمل قرار داده‌ایم. از نگاه سوزان سانتگ، عمل عکس‌‌گرفتن که تلاش می‌کند تا چیزها را آن‌گونه که هستند حفظ کند، «حداقل برای مدت‌زمانی که برای گرفتن یک ”عکس خوب“ لازم است»، اساساً «عملی غیرمداخله‌گر» است و [ازاین‌رو،] با اَشکال مختلف رنج‌های انسانی‌ای‌ که ثبت می‌کند، همدست است (1977: 11-12). درحالی‌که استدلال سانتگ ما را قادر می‌سازد تا به این فرم‌های مهلکِ غیرمداخله‌گری اشاره کنیم، نمی‌تواند تمام اقدامات و جریان عکس‌گرفتن را توضیح دهد، که [در این مورد] با اقدام خود مهاجران‌ــ‌آن‌گونه که برای ما تشریح کرده‌اند‌ــ‌در مستندکردنِ تمام رشته اتفاقات با دوربین‌ تلفن‌های همراهشان آغاز می‌شود. مواجهه‌ی این دو قایق، یکی از آنِ قدرتمندترین نقش‌آفرینان روی زمین و دیگری متعلق به ناخواستنی‌ترین‌های جهان، درواقع مواجهه‌ای بود میان عکاسانی [در دو سو] که از یکدیگر عکس می‌گرفتند. در‌حالی‌که در قضیه‌ی قایق نظامی، عکاسی قسمتی جدایی‌ناپذیر از عمل غیرمداخله‌گری بود، پناه‌جویان سرگردانْ تلفن‌های همراهشان را در دست گرفته بودند و با زاری و التماس، از قایق نظامی می‌خواستند که مداخله کند تا سرنوشت تراژیکِ [در انتظارشان] گریبانشان را نگیرد.

بدین‌ترتیب عکاسی عمیقاً، درکل زنجیره‌ی اتفاق‌های رخ‌داده پیرامون «قایق رهاشده تا مرگ» جای می‌گیرد. در‌حالی‌که این عکس‌های متمایز می‌توانستند مدارکی ‌انکارناپذیر از جنایتِ عدم‌ـ‌یاری‌رساندن فراهم آورند، تا به امروز از دسترس خارج‌اند. تصاویری که پناه‌جویان ثبت کرده‌اند، احتمالاً حین توقیف تلفن‌هایشان، به‌مجرد بازداشت و استردادشان به سواحل لیبی، از بین رفته است. عکس‌هایی که نیرو‌های نظامی گرفته‌اند [نیز]، احتمالاً هنوز در جایی موجود است، شاید بر روی یک کارت حافظه‌ی فلش [دوربین] یا هارددیسک یک کامپیوتر، اما تا‌به‌حال امکان دسترسی به آن‌ها در هیچ تحقیقی ممکن نبوده است. در اینجا، پنهان‌ساختنِ عکس‌ها دوگانگیِ «توزیع امر محسوسِ» مرزهای دریایی اتحادیه‌ی اروپا را تجسد می‌بخشد، نوسانی میان نمایشی‌سازیِ کنترل‌شده‌ی اِعمال مرزها و انسدادِ خشونتی که بر مهاجران روا داشته شده (رانسیر، ۲۰۰۰).

۲. نقشه‌ی بازسازی‌شده از زنجیره‌ی رخدادهایی که در پرونده‌ی قایق رهاشده تا مرگ رخ داده است و مسیر کشتی را در محدوده‌های دریایی و مناطق تحت‌نظارت ناتو نشان می‌دهد. A) پرواز یک هواپیمای گشت فرانسوی B) تماس اضطراری با تلفن ماهواره‌ای C) دوبار پرواز هلی‌کوپتر نظامی D) محل [قایق] شناور E) شناسایی توسط یک کشتی نظامی. چارلز هلر، لورنزو پزانی و گروه‌ تحقیقاتی SITU، گزارش درباره‌ی قایق رهاشده تا مرگ.

۳. تصویرسازی‌ای که از تجزیه‌وتحلیل اطلاعات رادار Envisat-1 Synthetic Aperture در تاریخ ۲۹ مارس ۲۰۱۱ به‌دست آمده است که نشان‌دهنده‌ی حضور کشتی‌ها در فاصله‌ی ۷۵ متری موقعیت قایق شناور (نقطه‌زردرنگ) است. تجزیه‌وتحلیل سنجش از دور: لارنس فاکس III (دانشگاه ایالتی هامبورت)، تصویرسازی: چارلز هلر، لورنزو پزانی و گروه‌تحقیقاتی SITU، گزارش درباره‌ی قایق رهاشده تا مرگ.

در غیاب این عکس‌ها، که می‌توانستند پای متهمان را به قضیه باز کنند، تحقیقات ما در مورد پرونده‌ی «قایق رهاشده تا مرگ» تلاشی بود برای بازآفرینی تصویری مرکب (Composite image) از این وقایع، با استفاده‌ی مجدد از ابزارهای سنجش از دور،۴ که اقیانوس معاصر را به یک مرکز حواسِ وساطت‌یافته با فناوری (A technologically mediated sensorium) بدل ساخته‌ است. استفاده از فناوری مسیریابیِ دریایی (Vessel tracking)‌ و سیگنال‌های درخواست کمک، جمع‌آوری اطلاعاتی را میسر ساخت که مختصات جغرافیایی و داده‌های مربوط به باد و داده‌های رایج را شامل می‌شد، اطلاعاتی که ما را قادر نمود تا مسیر قایق‌های سرگردان و تصویرپردازی ماهواره‌ای را بازساری کنیم. این اطلاعات، که حضور شناورهای بزرگ را در مجاورت قایق مهاجران سرگردان نشان می‌دهد، صحت شهادت بازماندگان این رخداد را تأیید کرده است. به‌رغم آنکه این‌گونه فناوری‌ها، عموماً برای کنترل و پلیسی‌کردنِ مهاجرت غیرقانونی و نیز «تهدیدهای» دیگر به‌کار بسته می‌شوند، این‌بار اما به‌عنوان مدرکی برای [اثبات] جرمِ یاری‌نرساندن مورد استفاده قرار گرفته‌اند. بازسازی رخدادها که از خلال این فناوری‌ها میسر شده، مبنایی شد برای اقامه‌ی چندین پرونده‌ی حقوقی علیه دولت‌هایی (از جمله فرانسه) که نیروهایشان در زمان وقوع این حادثه درحال انجام مأموریت بودند.۵

همان‌گونه که نمونه‌ی تراژیک «قایق رهاشده تا مرگ» نشان می‌دهد، عکس‌ها صرفاً خشونت مرزها را به تصویر نمی‌کشند، بلکه فعالانه در آن مشارکت می‌کنند. دقیقاً عمل حذف و طرد که زیربنای سیاست‌های مهاجرتی اتحادیه‌ی اروپاست، درون این تصاویر و از خلال آن‌ها تجلی می‌یابد، خواه از طریق منطق نمایش (the logic of the spectacle) باشد، خواه منطق حفظ اسناد محرمانه‌ی دولتی (State secrecy). بنابراین مبارزه جهت احقاق حقوق مهاجران به‌معنای مداخله در این رژیم رؤیت‌(نا)پذیری و درخواست حق نگریستنی است که قادر خواهد بود مرزهای آنچه می‌تواند دیده و شنیده شود را به چالش بکشد، همان چیزی که تلاش کردیم با استفاده از پلتفرمِ نگاشتِ «رصد مدیترانه» (WatchTheMed) به‌صورت جمعی انجام دهیم.۶


منابع:

De Genova, N. (2013), ‘Spectacles of migrant “illegality”: The scene of exclusion, the obscene of inclusion’, Ethnic and Racial Studies, 36: 7, pp. 1–19.

De Haas, H. (2008), ‘The myth of invasion: The inconvenient realities of migration from Africa to the European Union’, Third World Quarterly, 29: 17, pp. 1305–22.

Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) (2012), ‘Lives lost in the Mediterranean Sea: Who is responsible?’, http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-EN.asp?newsid=3895&lang=2. Accessed 27 July 2015.

Rancière, R. (2000), Le partage du sensible/The Distribution of the Sensible, Paris: La fabrique.

Sontag, S. (1977), On Photography, New York: Anchor Books.

Steyerl, H. (2013), The Wretched of the Screen, Berlin: Sternberg Press.


۱. هین دو هاس در مقاله‌ی خود با عنوان «اسطوره‌ی تخاصم: واقعیت‌های ناخوشایند مهاجرت از آفریقا به اتحادیه‌ی اروپا» اسطوره‌های پیرامون مهاجرت به اروپا را به بحث می‌گذارد، اسطوره‌هایی که در آن، آفریقایی‌ها مردانی مستأصل درنظر گرفته می‌شوند که تنها درحال گریز از فقر، فلاکت و جنگ هستند، حال آنکه این گفتمان از تحلیلِ «نیاز ساختاری به نیروی کار ارزان‌قیمت» غافل است. درواقع، برخلاف آنچه در بوق‌وکرنا می‌شود، نه دولت‌های آفریقایی و نه اتحادیه‌ی اروپا علاقه‌ی چندانی به توقف این مهاجرت‌ها ندارندــ‌م.

۲. برای مشاهده‌ی بازسازی این رخدادها به گزارش ما، نک به:

https://www.fidh.org/IMG/pdf/final_draftfrench_public_light.pdf

همچنین ویدئو‌ـ‌انیمیشن ما «ردونشان‌های سیال» (Liquid Traces) یافته‌های ما را جمع‌بندی می‌کند:

https://vimeo.com/128919244.

۳. مصاحبه‌ی کامل دن هایلی گبری از اینجا قابل‌دسترسی است:

 http://www.forensic-architecture.org/case/left-dieboat/

۴. ابزارهای سنجش از دور که کاربردهای گوناگونی ازجمله نظامی، جغرافیایی و اکولوژی دارند، به‌عنوان راهی برای جمع‌آوری اطلاعات مربوط به یک موضوع، بدون‌ حضور در محل، مورد استفاده قرار می‌گیرند. این ابزارها‌ــ‌ازجمله رادارها و رادیومترها‌ــ‌با ساطع‌کردن انرژی بر موضوعات، تشعشعات بازگشتی را رصد می‌کنند‌ــ‌م.

۵. https://www.fidh.org/La-Federation-internationale-des-ligues-desdroits-de-l-homme/droits-des-migrants/63-migrants-morts-enmediterranee-des-survivants-poursuiventleur-13483.

۶. http://www.watchthemed.net.

نقل مطالب از عکسخانه با ذکر منبع و درج لینک، آزاد است.

فوتر سایت